Hugur okkar er hjá foreldrum Birnu Brjánsdóttur, fjölskyldu hennar og vinum

Undanfarna viku hefur þjóðin sameinað hug sinn og beðið milli vonar og ótta eftir fréttum af afdrifum Birnu Brjánsdóttur sem hvarf fyrir rúmri viku. Nú er ljóst að henni var ráðinn bani.

Fyrst og síðast er hugur okkar hjá foreldrum og fjölskyldu Birnu og vinum hennar en einnig hjá þeim fjölmörgu sem leituðu hennar og unnu að rannsókn þessa hræðilega máls.

Í leitinni kom glögglega í ljós styrkur samfélagsins sem felst í samhug og vilja til að upplýsa málið. Það er ljóst að hér á landi eigum við þjálfað lögreglulið sem sýnir mannlegar tilfinningar án þess að láta þær buga sig. Í björgunarsveitunum er fólk sem gefur af tíma sínum og ver kröftum sínum í að hjálpa þegar á þarf að halda. Vinnuveitendur þessa fólks sýna skilning þegar kallið kemur og leyfir fjarvistir úr vinnu. Stærsta kirkjubygging þjóðarinnar fylltist af fólki meðan á leitinni stóð. Fólki sem kom saman til að finna huggun og styrk í þjáningunni, vanmættinum og sorginni.

Það er þakkarvert að fá að lifa í landi sem býr yfir slíkum mannauði. Þar sem kærleikur er sýndur í verki. Takk fyrir þið öll sem hafið lagt nótt við dag til að upplýsa málið. Guð gefi fjölskyldu og vinum Birnu Brjánsdóttur styrk og blessi minningu hennar.

Leitum ekki langt yfir skammt

Lúk. 2.21

Náð sé með yður og friður, frá Guði föður vorum og Drottni Jesú Kristi. Amen.

Gleðilegt nýtt ár og þakkir fyrir það sem var að kveðja.

Ég heyrði á tal ungra drengja um daginn. Þeir töluðu saman á ensku þar sem þeir stóðu við Hallgrímskirkju með síma í höndum. Eftir að hafa sinnt erindi í kirkjunni gekk ég fram hjá þessum sömu drengjum og voru þeir þá að tala saman á íslensku. Þeir virtust hafa fullt vald á báðum þessum tungumálum. Þannig er Ísland í dag hugsaði ég og hugurinn hvarflaði til þess tíma þegar kynslóðirnar skildu tungu hver annarrar, unga fólkið skildi íslenskuna þeirra eldri og öfugt. Það er ekki endilega raunin nú til dags.
Hugmyndir manna hafa einnig breyst um mann og heim. Ég minnist góðs vinar sem oft hafði á orði þegar einhvern bar á góma. „Þetta er prýðismaður, sívinnandi“. Þannig hugsuðu margir hér á landi á fyrri tíð þegar allt var undir dugnaði hvers og eins komið. Það var í þann tíð þegar fólk mátti vinna, yrkja jörðina sína og bæta landið sitt, sagði annar vinur minn aldraður maður. Það var í þann tíð þegar ein útvarpsrás var hér á landi, ekkert sjónvarp og nokkur dagblöð og héraðsfréttablöð sem flest komu út á vegum stjórnmálaflokka. Menningin var einsleit og ekki miklir möguleikar til að breyta þeirri félagslegu stöðu sem fólk fæddist inn í. En nú er öldin önnur og fylgja því bæði kostir og gallar eins og við allt.

Á nýársdegi stöldrum við ekki við það sem var heldur horfum til framtíðar, til ársins sem í hönd fer. Við vitum ekki hvað nýja árið færir okkur en vitum þó að margt og kannski flest sem á daga okkar drífur byggist á því sem hefur verið og er. Flestu ráðum við um framtíð okkar en ekki öllu. Því sem við ráðum og ráðum við skulum við leggja okkur fram um að gera vel og taka því af æðruleysi sem við ráðum ekki við. Guð hjálpi okkur til þess.

Hver er sjálfsmynd íslensku þjóðarinnar árið 2017? Hvernig skynjar hún sjálfa sig? Hvað sameinar, hvað gerir okkur sérstök? Sjálfsmynd einstaklinga og þjóða byggist á þessu tvennu, því sem sameinar og því sem gerir okkur sérstök. Stundum er augljóst hvað sameinar. Það kom glöggt fram í sumar þegar Evrópumótið í knattspyrnu karla fór fram í Frakklandi. Þjóðin sameinaðist og fylgdist áhugasöm með frábærum árangri sinna manna í keppninni. Jafnvel þau sem varla vita hvernig fótbolti fer fram fylltust áhuga og fögnuðu eins og þjóðin öll. Á norrænum biskupafundi sem ég sat þegar leikur Íslendinga og Englendinga fór fram sögðu biskuparnir: “Við erum allir Íslendingar” og svo var víkingaklappið tekið. Það er nauðsynlegt hverjum einstaklingi að þekkja sjálfan sig, kosti sína og galla, getu og hindranir. Sjálfsmyndin ákvarðar hvernig einstaklingurinn skynjar sjálfan sig og hefur úrslitaáhrif á það hvernig hann nýtur sín í samfélaginu. Í skýrslu nefndar um ímynd Íslands sem unnin var fyrir tæpum áratug telja Íslendingar sig almennt vera duglega, bjartsýna og áræðna og að náttúrulegur kraftur og frumkvæði einkenni atvinnulíf og menningu landsins.
Guðspjall nýjársdags er aðeins ein ritningargrein. „Þegar átta dagar voru liðnir skyldi umskera hann og var hann látinn heita Jesús eins og engillinn nefndi hann áður en hann var getinn í móðurlífi.” Það fer vel á því að 8. dag jóla sem er í dag skuli þessi texti vera lesinn, enda er hann beint framhald frásögu Lúkasar af fæðingu drengsins hennar Maríu. Hann var látinn heita Jesús og tilheyra fylgjendur hans fjölmennustu trúarbrögðum heimsins. Kristnir menn eru um allan heim og á vesturlöndum er kristin trú ríkjandi og er hún þar talin ein af meginstoðum vestrænnar menningar.

Kristin áhrif hafa mótað menningu þeirra þjóða sem vilja kenna sig við Krist. Það á líka við hér á landi. Árið 2017 er hátíðarár í okkar kirkjudeild, lúthersku kirkjunni þar sem þess er minnst að þann 31. október næst komandi eru 500 ár liðin frá því Lúther sem kirkja okkar er kennd við, hengdi greinarnar 95 upp á dyr hallarkirkjunnar í heimabæ sínum Wittenberg í Þýskalandi. Hann vildi koma á framfæri hugsunum sínum varðandi það sem honum fannst betur mega fara í kirkjunni sinni, hinni rómversk kaþólsku. Hann hafði ekki í hyggju að stofna nýja kirkjudeild. Sú varð þó raunin eins og kunnugt er. Hugmyndir hans um ríkin tvö, hinn almenn prestsdóm og köllunarhlutverk kristins manns hafa ekki einungis mótað þá kirkjudeild sem við hann er kennd heldur einnig haft áhrif á þau samfélög sem kirkjan þjónar.

Þannig geta hugmyndir sem fæðast í huga eins manns haft gríðarleg áhrif. Hugmyndir Lúthers áttu sér rætur í Biblíunni og þar er enn þann dag í dag þann fjársjóð að finna sem gagnast á öllum tímum í öllum aðstæðum.

Það eru ekki aðeins hugmyndafræði stjórnmálanna sem breyta og hafa áhrif. Það gera líka vald eignamanna sem kemur fram í ákvörðunum þeirra og gjörðum og skrif hinna fjölmörgu sem láta í sér heyra á samfélagsmiðlunum. Þau kristnu gildi og sá kristni hugsunarháttur sem almenningur fer eftir hér á landi gera það einnig. Það er þó ekki þar með sagt að kristið fólk sé öðruvísi en annað fólk. Kristið fólk er breyskt, veldur vonbrigðum og fleira mætti nefna í fari mannfólksins yfirleitt. Kristið fólk er heldur ekki laust við sorgir þessa heims, kvíða og vankunnáttu í samskiptum. En kristið fólk á að vita hvar grundvöllinn er að finna, hvar hjálpina er að fá hvert hægt er að leita þegar vandinn blasir við.

Lúther áleit að trú hins kristna manns kæmi fram í starfi hans. Að kristinn maður sé kallaður til þjónustu og samlíðunar í þessum heimi, hann geti aldrei verið hlutlaus. Hann er kallaður til ábyrgðar. Það er því ekki hægt að þurrka trú út úr samfélaginu því fólk hefur áhrif á samfélagið og samfélagsgerðina.

Hugtakið reformation sem hefur verið þýtt sem endurnýjun eða siðbót lýsir þeirri hreyfingu sem Lúther kom af stað. Kirkja hans á sínum tíma var í þörf fyrir endurnýjun, siðbót og í upphafi var það ekki ætlan Lúthers að stofna nýja kirkjudeild, heldur betrumbæta þá gömlu.

Kirkjan, sem samheiti allra kirkjudeilda kristinna manna hefur það hlutverk að koma þessum boðskap um Jesú til skila og mun aldrei gera annað en það. Samband hennar við yfirvöld hvers lands eða fyrirkomulag í samfélaginu hefur ekkert með það að gera.

Kirkja og þjóðríki takast ekki á samkvæmt hugmyndum Lúters heldur standa saman og skapa landsmönnum eina sjálfsmynd, sem í stórum dráttum var órofinn a.m.k. fram um miðja síðustu öld og er enn að einhverju leyti óhreyfð.

Hingað til hefur það verið talið farsælt fyrir þjóðfélagið að virða það samkomulag sem ríki og þjóðkirkja gerðu fyrir um tveimur áratugum um kirkjujarðir og launagreiðslur presta og starfsmanna þjóðkirkjunnar. Það er almennt talið heiðarlegt og farsælt að virða samkomulag sem gert er þó ekki sé það innsiglað með handabandi eins og fyrri síðar menn gerðu. Traustið var algjört en nú er sú grundvallarstoð mannlegs samfélags brostin og sýnist á stundum að enginn virðist treysta neinu né neinum.

Sem kirkja og sem samfélag erum við í þörf fyrir reformation, endurnýjun, siðbót. Það er hrópað á slíkt. En illa gengur að finna þann grundvöll sem við viljum standa traustum fótum á og byggja fyrirmyndarsamfélag á. En kirkjan hefur svarið og kristin trú hefur svarið. En það er ekki í tísku að virða þær systur viðlits í almennri umræðu. Samt er það yfirlýst stefna meirihluta þjóðarinnar að tilheyra kristnum samfélögum. Og menn ganga fram í þeim anda sem Kristur sjálfur birti og boðaði. Það kemur til dæmis fram hjá samtökum áhugafólks um starf í þágu flóttamanna sem stóð fyrir samverustund fyrir hælisleitendur í ráðhúsi Reykjavíkur í gærkveldi. Það kemur fram hjá einstaklingum og samtökum sem styðja við bakið á þeim sem þurfa stuðning og hjálp. Það kemur fram í jákvæðum greinaskrifum þar sem yfirvöldum og fleirum er bent á leiðir til lausnar og vakin athygli á því sem betur má fara. Það kom fram á þjóðfundinum sem haldinn var árið 2009 þar sem fundarmenn lögðu af mörkum í einn heildstæðan gagnagrunn um gildismat og hugmyndir íslensku þjóðarinnar. Þar voru gildin sem nefnd voru öll í anda barnsins sem látinn var heita Jesús. Jafnrétti, jöfnuður, virðing, kærleikur, réttlæti, ábyrgð, heiðarleiki, frelsi, traust, svo eitthvað sé nefnt.

Nafnið Jesús sameinar kristna menn um allan heim og það hafa kristnir menn fundið, nú betur en oft áður, að það er dýrmætt að geta sameinast um nafnið hans þó kirkjudeildirnar leggi ekki allar sömu merkingu í kenninguna og útfærsluna. Nafnið hans hélt lífinu í þessari þjóð um aldir, því flestir áttu ekkert nema traustið til hans. Og enn syngjum við á þessum degi sálminn hans séra Matthíasar Hvað boðar nýjárs blessuð sól? Og treystum því að

Í hendi Guðs er hver ein tíð,
í hendi Guðs er allt vort stríð,
hið minnsta happ, hið mesta fár,
hið mikla djúp, hið litla tár.

Megið nafnið hans áfram vera sameiningartákn og minna okkur sem hér búum og störfum á að leita ekki langt yfir skammt að grundvelli til að standa á. Blessi hann land og þjóð á nýju ári og færi frið í hjörtu og líf fólks um víða veröld. Gleðilegt ár, í Jesú nafni.

Dýrð sé Guði föður, syni og heilögum anda. Svo sem var í upphafi er og verður um aldir alda. Amen.

Prédikun í Dómkirkjunni á nýársdag 2017, útvarpað á Rás eitt.

Jólin eru fjölskylduhátíð

Náð sé með yður og friður, frá Guði föður vorum og Drottni Jesú Kristi. Amen.

Gleðilega hátíð. Aðfangadagskvöldið er liðið, en mörgum finnst það kvöld vera það allra helgasta af öllum kvöldum og dögum ársins. Þá heyrðum við frásögu Lúkasar guðspjallamanns af fæðingu frelsarans og friðarkveðjuna sem flutt var. Í dag höfum við heyrt framhald frásögu Lúkasar þar sem hann segir frá viðbrögðum hirðanna sem fyrstir fengu boðin himnesku af fæðingu frelsarans.

Samkvæmt frásögunni sammæltust hirðarnir um að fara og sjá með eigin augum barnið og sögðu frá því sem þeim var sagt um það.
Frásaga Lúkasar af fæðingu frelsarans og viðbrögðum hirðanna er falleg frásaga. Á bak við hana er ekki sú glansmynd sem við sjáum á myndum eða útskurði nú til dags. Þarna er saga um vald eins yfir heilli þjóð. Ágústínus keisari skipaði fyrir og lýðurinn hlýddi og ekki var tekið tillit til ástands fólks, það varð að fara eftir boðinu og láta skrásetja sig í sinni borg. Þess vegna fóru Jósef og María til Betlehem því þaðan var ætt og uppruni Jósefs.

Það eru margir í sporum þeirra í dag að því leytinu til að þurfa að hlýða boði þeirra sem valdið hafa. Vald er vandmeðfarið og ekki sama af hvaða rótum það er runnið eða hvernig því er beitt. Jesús talaði um vald þegar hann sendi lærisveinana út í heiminn til að skíra og kenna. Hann sagði „Allt vald er mér gefið á himni og jörðu. Farið því og gerið allar þjóðir að lærisveinum, skírið þá í nafni föður og sonar og heilags anda og kennið þeim að halda allt það sem ég hef boðið yður. Sjá, ég er með yður alla daga allt til enda veraldar.“

Barnið sem lagt var í jötu sendi lærisveinana út í heiminn í krafti valds síns. Það hafði margt gerst í millitíðinni sem studdi það sem María geymdi í hjarta sér og hugleiddi við heimsókn hirðanna forðum. Valdið sem Jesús hafði þegar hann sendi lærisveinana til að halda boðuninni áfram hér í heimi var annars konar vald en Ágústús sýndi. Valdið sem Jesús beitti var vald kærleikans. Vald sem beitt er í nafni kærleikans. Í nafni kærleikans, ástarinnar til mannfólksins voru lærisveinarnir sendir og í því sama nafni byggist boðun kirkjunnar. Hennar hlutverk er að skíra og kenna eins og Jesús fól lærisveinunum.

En kirkjan beitir ekki veraldarinnar valdi þegar hún skírir og kennir. Skírninni og kennslunni er ekki þvingað upp á fólk. Þar hefur fólkið vald til að velja og hafna. Undanfarin ár hefur upphafist mikil umræða í þjóðfélaginu um fræðslutilboð kirkjunnar. En eitthvað ber á þreytu í umræðunni síðustu daga um þá neikvæðni sem birtist víða t.d. um skólaheimsóknir barna. Tveimur dögum fyrir jól eða svo las ég nokkrar greinar þar sem hið gagnstæða kemur fram. Einar Kárason rithöfundur segir í sinni grein m.a.: „Það hefur verið dálítið merkilegt að fylgjast með mikilli hneykslun margra að undanförnu yfir kirkjuheimsóknum barna. Það er að segja því hversu fáheyrt sumum virðist finnast að krakkar heimsæki kirkjur; tónninn er stundum eins og ólögráða unglingar séu tældir inn á vafasamar búllur, spilavíti eða sellufundi öfgahreyfinga og aðra slíka staði sem þeim eru ekki ætlaðir. En í sannleika sagt þá væri dálítið undarlegt ef íslensk börn kæmu ekki í kirkjur. Til dæmis þegar tekið er tillit til þess að það eru mörg hundruð kirkjur hér á landi. Og það sem meira er þá eru þær í öllum byggðarlögum, sveitum, kaupstöðum; það eru kirkjur í hverju íbúðahverfi, þær eru yfir leitt miðlægar og áberandi; þær eru margar af fegurstu og merkustu byggingum landsins, bæði hið ytra og hið innra; bæði stóru kirkjumusterin og þær litlu og gömlu til sveita – með mikla sál og sögu. Hverslags uppeldi væri það að leyfa barni ekki að koma inn í þannig hús?”

Menningararfur okkar Íslendinga byggist m.a. á kristinni trú. Það er því í hæsta máta undarlegt ef sá arfur væri útilokaður frá næstu kynslóðum. Í ljósi orða Jesú þar sem hann sendir lærisveinana út í heiminn til að skíra og kenna væri það líka í hæsta máta undarlegt ef kirkjan myndi ekki sinna fræðsluhlutverki sínu. Skoðun felur í sér vald þegar hún er farin að stýra því sem gert er eða sagt. Það er enginn Ágústínus hér á landi árið 2016 sem segir fólki hvað það á að gera heldur ríkir hér tjáningarfrelsi, leyfi til að hafa ýmsar skoðanir og láta þær í ljós. Það er meira að segja stjórnarskrárvarið frelsi því í 73. grein stjórnarskrárinnar segir: „Allir menn eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða. Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samræmist lýðræðishefðum.“

Já, við lifum í landi þar sem við megum láta skoðanir okkar í ljós en við berum líka ábyrgð á þeim eins og fram kemur í stjórnarskránni. Við megum segja frá kærleiksboðskap kristinnar trúar. Við megum iðka trú okkar. Við megum sækja helgidóminn og hlusta á frásöguna um fæðingu Jesú.

Mörg tákn eru í frásögu Lúkasar sem gefa til kynna að Jesúbarnið er sá sem þjóðin hans vænti og nefndi Messías. En sú stefna sem hann framfylgdi er ekki vopnuð uppreisn eins og lýðurinn hafði vænst. Hann flutti frið, innri frið og frið gagnvart öðrum, frið með Guði.

Eftir að hafa virt fyrir sér Jesúbarnið, verða fjárhirðarnar fyrstir til að útbreiða fagnaðarerindið. Þeir votta honum lotningu, en María er hugsi yfir því sem hefur átt sér stað.

Fyrstu viðbrögð hirðanna við tíðindunum um fæðingu frelsarans voru óttinn. Þeir létu óttann ekki stjórna sér enda sagði engillinn þeim að vera ekki hræddir. Þeir fóru til Betlehem og tóku þar með þá áhættu að missa hjörðina sína. Þeir fóru að sjá barnið og Jósef og Maríu. Þeir sáu og trúðu. Þeir voru tilbúnir til að taka við þessu litla barni sem frelsara heimsins. Það var ekki valdamikill keisari sem stjórnaði lífi þeirra heldur lítið barn. Og það er næsta víst að þeir hafa ekki þagað um þessa reynslu sína. Þeir hafa sagt frá orðum engilsins, ferðinni til Betlehem og frá barninu sem lá í jötunni. Persónuleg reynsla fátækra fjárhirða, sem ekki stóðu hátt í þjóðfélagsstiganum varð að mikilli hreyfingu sem breiddist út um alla heimsbyggðina og hingað til lands fyrir rúmum þúsund árum. Ein sú fyrsta sem heyrði frá reynslu þeirra og þeim boðskap sem þeir fluttu var María sem hafði fætt frumburð sinn og hún hugleiddi orðin í hjarta sínu.

Og enn eru Maríur út um allan heim sem heyra frásöguna um fæðingu frelsarans nú á þessum jólum sem meðtaka hana í hug og hjarta og hugleiða hana. Upplifa á eigin skinni boðskapinn og bregðast við eins og hirðarnir sem „ vegsömuðu Guð og lofuðu hann fyrir það sem þeir höfðu heyrt.“

Því næst snéru þeir aftur til skyldustarfa sinna. Já, kristið fólk situr ekki alla daga kyrrt og hugleiðir boðskapinn og biður í huga sínum eða með orðum. Kristið fólk sinnir sínum verkum og fetar þannig í fótspor hirðanna, sem höfðu mikil undur séð. Kristin trú hvetur okkur til aðgerða en ekki aðgerðarleysis. Það kemur m.a. fram í gullnu reglunni sem Jesús kenndi. „Allt sem þér viljið að aðrir menn geri yður, það skuluð þér og þeim gera.“

Kristið fólk leggur líka töluvert á sig til að koma upp helgidómum í sínu nærumhverfi. Fyrir 220 árum var Dómkirkjan byggð og enn eru kirkjur í byggingu hér á landi. Það er merkilegt að fylgjast með því ferli öllu en aðallega þó því hvað fólkið í sóknunum er tilbúið til að leggja mikið á sig til að koma húsnæðinu upp og í nothæft form. Það var líka merkilegt að sjá í fréttum fyrir nokkrum dögum sundurskotna kirkju í Aleppo í Sýrlandi og heyra viðtal við menn sem voru að reyna að laga til í rústunum svo hægt væri að hlusta á jólafrásögnina þar á hátíðinni. Fólkið þar vill koma saman í helgidóminum, jafnvel sundurskotnum til að vegsama Guð og lofa eins og hirðarnir forðum.

Svo erum við hér uppi á Íslandi að fjargviðrast út af því að kirkjan stendur öllum opin, skólabörnum sem öðrum, á aðventunni sem og alla daga. Misjöfn eru viðfangsefnin í heimi hér.

Á jólum fögnum við fæðingu barns. „Í Jesúsbarninu kallar Guð eftir umhyggju okkar og segir að hann þarfnist okkar. Hvorki vafði barnið sig sjálft reifum, né lagði sig í jötu, nei það þarfnaðist hjálpar. Guð sjálfur í syninum, þarfnast hjálpar mannsins. Hér sjáum við og lærum að meta, að Guð gerðist barn svo við gætum verið börn hans, hann gerðist maður svo við yrðum menn. Á jólum fögnum við því í raun ekki „aðeins“ fæðingu Krists, heldur okkar raunverulega fæðingardegi þar sem Guð tók okkur að sér og tekur okkur í sátt við sig og gerðist maður og gefur okkur allt með sér. Hann gerði á jólum mannkyn allt að fjölskyldu sinni og vegna þess eru jólin okkar fjölskyldu hátið. Fögnum og gleðjumst á helgri hátíð. Gleðilega hátíð.

Dýrð sé Guði föður og syni og heilögum anda, svo sem var í upphafi er og verður um aldir alda. Amen.

Prédikun flutt í Dómkirkjunni á jóladag 2016